Ushbu maqola jismoniy tarbiya fani oʻqituvchilari, sport taʼlim muassasalari trener, yoʻriqchi-uslubchi va sport hakamlariga malaka toifalarini berish tizimini tartibga solinishi bilan bogʻliq qonun va qonunosti hujjatlarning qiyosiy tahlili asosida yoritilgan.

Maqolada intellektual sohada nuqsoni boʻlgan shaxslarni maxsus (korreksion) oʻqitish muammolari ochib berilgan.  Adaptiv jismoniy tarbiya jarayonida korreksion-sogʻlomlashtirish ishlarining asosiy yoʻnalishlari sanab oʻtilgan. Adaptiv jismoniy tarbiya va adaptiv sport vositalari majmuasidan foydalangan holda intellektual sohada nuqsoni boʻlgan yuqori maktab yoshidagi oʻquvchilarning mashgʻulotlarini tashkil etish va oʻtkazish masalalari koʻrib chiqiladi.

Mazkur maqolada oʻrta maktab yoshidagi oʻquvchilarga kurash sport turining boshlangʻich elementlarini oʻrgatishda harakatli va sensorli oʻyinlardan foydalanishning pedagogik samaradorligi yoritilgan. Tadqiqot jarayonida jismoniy tarbiya mashgʻulotlariga moslashtirilgan kurash elementlariga ega harakatli oʻyinlar tanlab olinib, ularning oʻquvchilarning jismoniy tayyorgarligi, harakat faolligi va kurash sport turiga boʻlgan qiziqishini oshirishdagi ahamiyati tahlil qilindi. Pedagogik tajriba natijalari harakatli oʻyinlardan tizimli foydalanish oʻquvchilarning kuch, chaqqonlik, muvozanat va koordinatsion qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qilishini koʻrsatdi. Tadqiqot natijalari jismoniy tarbiya darslarida kurash elementlariga ega harakatli oʻyinlardan foydalanish maqsadga muvofiqligini asoslaydi.

Maqolada Belarus Respublikasida kattalar qo‘shimcha ta’limining normativ-huquqiy tartibga solinishi, shuningdek, jismoniy tarbiya, sport va turizm sohasidagi rahbar xodimlar hamda mutaxassislarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish bo‘yicha ta’lim dasturlarini tashkil etish va amalga oshirish tartibi batafsil yoritilgan.

Maqolada Nukus shahrida yashovchi turli yoshdagi bolalarning jismoniy (vazn-bo‘y ko‘rsatkichlari) rivojlanishini qiyosiy baholash natijalari keltirilgan. Bolalar mintaqaning ekologik sharoitiga moslashganda, balog‘at yoshi jismoniy rivojlanish tezligining sekinlashishi, ularning o‘sishi va rivojlanishining umumiy kechikishi bilan orqada qolishi mumkin.

Ushbu maqolada umumta’lim maktablarining jismoniy tarbiya darslarida kurash vositalaridan samarali foydalanishda milliy harakatli o‘yinlarning pedagogik va metodik ahamiyati yoritilgan. Kurash elementlariga ega harakatli o‘yinlarning o‘quvchilarda kuch, chaqqonlik, tezkorlik, chidamlilik, egiluvchanlik, muvozanat va harakat koordinatsiyasi kabi jismoniy sifatlarni rivojlantirishdagi o‘rni tahlil qilingan. Tadqiqotda ilmiy-uslubiy adabiyotlarni tahlil qilish, pedagogik kuzatuv, pedagogik tajriba hamda matematik-statistik tahlilning foizli hisoblash usulidan foydalanilgan. Shuningdek, kurashga tayyorgarlik jarayonida qo‘llash mumkin bo‘lgan 13 ta milliy va maxsus harakatli o‘yinning mazmuni, qoidalari hamda metodik yo‘nalishi tizimlashtirilgan. Tajriba-sinov natijalari o‘quvchilarning o‘yinlarga qiziqishi, jismoniy sifatlarining rivojlanishi va dars jarayonida bunday o‘yinlardan foydalanish ko‘rsatkichlarida ijobiy dinamikani ko‘rsatgan.

Ushbu maqolada tadqiqotchilar tomonidan oʻtkazilgan tajriba natijalariga koʻra, boks sport turi boʻyicha Oʻzbekiston terma jamoasiga jalb qilingan 15-16 yoshli bokschi qizlarning maxsus jismoniy tayyorgarlik, jismoniy sifatlar, kuch, tezkorlik, chaqqonlik, egiluvchanlik, chidamlilik, koʻrsatkichlari tahlili muhokama etiladi.

Maqolada sport morfologiyasining nazariy-metodologik asoslari va uning zamonaviy sport tayyorgarligi tizimidagi ilmiy hamda amaliy ahamiyati ochib berildi. Sport mashgʻulotlari va musobaqa faoliyati taʼsirida inson organizmida yuzaga keladigan morfologik moslashuv qonuniyatlari tizimli tahlil qilindi. Suyak-mushak tizimi, tana proporsiyalari, somatotipik xususiyatlar, mushak arxitekturasi va ichki aʼzolar morfologiyasidagi oʻzgarishlar tavsiflandi. Morfologik koʻrsatkichlarning yosh, jins va sport ixtisosligiga bogʻliq dinamikasi aniqlandi hamda ularning funksional tayyorgarlik va sport natijalari bilan bogʻliqligi baholandi. Sport seleksiyasi, iqtidorli sportchilarni erta aniqlash va mashgʻulot jarayonini individuallashtirishda morfologik mezonlarni qoʻllash samaradorligi asoslab berildi. Morfologiya, fiziologiya va biomexanika fanlari integratsiyasi asosida kompleks baholash yondashuvi taklif etildi. Tadqiqot natijalari sport morfologiyasi fanining nazariy asoslarini kengaytirishga va sportchilarni uzoq muddatli tayyorlash tizimini takomillashtirishga xizmat qiladi.

Maqolada sport va olimpiya maktablari oʻquvchi-sportchilarini professional sport taʼlimiga yoʻnaltirish jarayonida “shaxs oriyentatsiyasi”ning temperamentga xos xususiyatlari yoritib berilgan. Shuningdek, unda shaxs masʼuliyatining tanlangan sport turiga nisbatan tutgan ahamiyati sinaluvchilar hamda ekspertlar guruhi qarashlari asosida tahlil qilingan.

Maqola yirik xalqaro sport tadbirlarini tashkil etuvchi davlatlarning javobgarligi bo‘yicha xalqaro-huquqiy asoslarni o‘rganishga bag‘ishlangan. Unda sport sohasidagi davlat javobgarligini tushunishga oid nazariy-huquqiy yondashuvlar yoritilgan, umumjahon va mintaqaviy xalqaro-huquqiy hujjatlar, shuningdek Sport arbitraj sudi (CAS) amaliyoti tahlil qilingan. O‘zbekiston Respublikasining sport tadbirlarini tartibga solish sohasidagi amaldagi qonunchiligi va uning xalqaro standartlarga mosligi alohida e’tibor bilan ko‘rib chiqilgan. Boshqa mamlakatlar (Rossiya, Qatar, Xitoy, Germaniya, Buyuk Britaniya) tajribasini qiyosiy tahlil qilish asosida milliy huquq tizimlar uchun asosiy xavf va muammolar aniqlanib, baholangan. Maqolada O‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirish bo‘yicha takliflar, jumladan xavfsizlikni ta’minlash, ishtirokchilar huquqlarini himoya qilish va ekologik barqarorlikni ta’minlashning huquqiy mexanizmlarini kuchaytirish masalalari ko‘tarilgan.

Hozirgi kunda mamlakatimiz va xorijda imkoniyati cheklangan bolalar sonining o‘sishi qayd etilgan. Shu asosda Rossiya Federatsiyasida bunday bolalarni zamonaviy jamiyatga integratsiya qilish, ularning salomatlik holatini yaxshilash va to‘laqonli hayot kechirishi uchun barcha sharoitlarni yaratish bo‘yicha barcha choralar ko‘rilmoqda. Bolalar serebral falaji (BSF) bilan og‘rigan bolalarni reabilitatsiya qilish va sog‘lomlashtirish vositalaridan biri ippoterapiyadir. Biroq, hozirgi vaqtda ushbu jarayonning ilmiy-uslubiy ta’minoti masalasi ochiq qolmoqda, bu esa amalga oshirilgan tadqiqotning dolzarbligini belgilaydi.

Ushbu maqolada jismoniy tarbiya va sport sohasida mutaxassislar malakasini  rivojlantirish yo‘llari o‘rganilgan bo‘lib, kasbiy fanlar va trenerlik faoliyatini uyg‘unlashtirish, amaliyot davrlarini o‘zlashtirishga qaratilgan fanlar tashkil qilish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.

Mazkur maqolada jismoniy tarbiya va sport bo‘yicha mutaxassislarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish instituti Samarqand filialida malaka oshirish, ilmiy ishlar va innovatsion faoliyat jarayonlari natijalari va uni takomillashtirish masalalari ko‘rib chiqiladi.

ishda ham jismoniy, ham ruhiy yuklamalarning yuqori darajasi, shuningdek, multipik musobaqa faoliyati bilan ajralib turadigan badiiy gimnastikada sport tayyorgarligi doirasida tiklanish tadbirlarini takomillashtirishning tashkiliy va uslubiy yo‘nalishlari ko‘rib chiqilgan. Izometrik mashqlar majmualari mushaklarning elektromiografik faolligini oshirmasligi, balki ularning tiklanishini tezlashtirishi mumkinligi gipoteza sifatida ilgari surildi.

Ushbu maqolada yoshlarning ma'naviy-axloqiy tarbiyasi, xususan, jismoniy tarbiya va sportning shaxsning barkamol rivojlanishiga ta'siri masalalari ko'rib chiqiladi. Shu bilan birga, jismoniy madaniyat va sport shaxsni ma'naviy-axloqiy tarbiyalashning eng muhim vositasi, keyinchalik shaxsning ijobiy fazilatlarida namoyon bo'ladigan eng muhim elementlarni birlashtirish vositasi sifatida taqdim etiladi.

Ushbu maqolada jismoniy tarbiyaning sifatini tubdan oʻzgartiruvchi yana bir asosiy vazifasi – taʼlimni shaxsning jismoniy, axloqiy va aqliy rivojlanishining haqiqiy mexanizmiga aylantirish funksiyasi haqida fikrlar bayon etiladi [1, 3]. Shu bilan birga, ijtimoiy taraqqiyotning barcha sohalarida shaxsning rolini kuchaytirish jismoniy tarbiya tizimini jamiyatning sogʻlom inson salohiyatining asosiy manbai sifatida tubdan oʻzgartirishning oʻta muhim vazifasi, bu vazifalarni amalga oshirish uchun jismoniy tarbiya va sport sohasida yuqori pedagogik va ilmiy-tadqiqot madaniyatiga ega, keng maʼnoda kasbiy ijodkorlikka qodir mutaxassislar talab etilishi toʻgʻrisida ma’lumotlar taqdim etilgan.

Ushbu maqolada O‘zbekiston boks terma jamoasida shug‘ullanib kelayotgan 17-18 yoshli bokschi qizlarning maxsus jismoniy tayyorgarlik, jismoniy sifatlar, kuch, tezkorlik, chaqqonlik, egiluvchanlik, chidamlilik, ko‘rsatkichlarini aniqlangan.

Maqolada mamlakatimizdagi sport menejerlari faoliyati bilan bog‘liq holat yoritilgan bo‘lib, sport menejerlarini tayyorlashda mavjud muammolar va ularning yechimlariga to‘xtalib o‘tilgan. Jismoniy tarbiya va sport ta’lim muassasalari bitiruvchilarida sport menejerining kasbiy faoliyatiga tegishli kompetensiyalarni shakllantirish metodikasi ishlab chiqilgan. Muallif tomonidan sport menejeri kasbiy kompetentligini shakllantirishda asos bo‘luvchi professiogramma takomillashtirilgan.

Mazkur maqolada sport maktablari trenerlari tomonidan sport zaxirasini tayyorlash bosqichlarida o‘quvchi-sportchilarni psixofiziologik kuzatishning ustuvor yo‘nalishlarining psixologik sharhi bayon qilingan. Shuningdek, maqolada o‘quvchi-sportchilarni texnik, taktik va psixologik tayyorlashdagi mexanizmlar psixofiziologik tadqiqotlar kontekstida o‘rganilgan.

Muallifning mazkur “Sport inson kapitali rivoji va mamlakat iqtisodiy taraqqiyotining asosiy omili sifatida” nomli maqolasida bugungi kunning dolzarb muammolari yoritilgan, jumladan, sport inson salomatligi, sogʻlom turmush tarzi omili ekanligi, bu sohada kadrlar salohiyati, malaka oshirish tizimi, hamkorlik ishlari Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning “Yangi Oʻzbekiston taraqqiyot strategiyasi” kitobida jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirish masalasiga oid qarashlari, hozirgi vaqtda boks, dzyudo, erkin kurash, badiiy gimnastika, ogʻir atletika, shaxmat va boshqa sport turlari boʻyicha Oʻzbekistonda shakllangan maktablar, sportni jadal rivojlantirish, xalqaro musobaqalarda yuksak natijalarga erishgan sportchilarni ragʻbatlantirish va qoʻllab –quvvatlash masalalari ilmiy nazariy va amaliy jihatdan tahlil etilgan.

Maqolada Oʻzbekiston umumtaʼlim maktablarida sport klublari faoliyatining hozirgi holati va ularni rivojlantirishdagi muammolar ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, koʻplab maktab sport klublari faoliyati tizimli yoʻlga qoʻyilmagan, moddiy-texnik baza va pedagogik resurslar yetarli emas. Sotsiologik soʻrovnoma natijalari asosida sport klublarini samarali tashkil etishda innovatsion boshqaruv yondashuvlari, pedagogik integratsiya va motivatsion mexanizmlardan foydalanish zarurligi asoslab berilgan. Maqola maktab sport tizimini takomillashtirish va oʻquvchilarning jismoniy faolligini oshirishga qaratilgan ilmiy tavsiyalarni oʻz ichiga oladi.

Mazkur maqolada umumtaʼlim muassasalarida faoliyat yuritayotgan jismoniy tarbiya fani oʻqituvchilarining malakasini oshirish tizimida masofaviy taʼlimni joriy etishning ahamiyati va imkoniyatlari, shuningdek, bu jarayonning ilmiy-nazariy asoslari atroflicha tahlil qilingan. Masofaviy taʼlimning pedagogik va texnologik afzalliklari, uni amaliyotga tatbiq etishda raqamli texnologiyalarning oʻrni hamda ular orqali oʻqitish samaradorligini oshirish mexanizmlari asoslangan. Shuningdek, umumtaʼlim maktablari jismoniy tarbiya oʻqituvchilarining malakasini oshirishda masofaviy taʼlim platformalaridagi kurslar, videodarslar va test baholash tizimlaridan foydalanishning amaliy samaradorlik koʻrsatkichlari yoritib berilgan.

Mazkur maqolada yoshlarni maʼnaviy-estetik va jismoniy kamol toptirishda sportning ahamiyati masalalari muhokama etiladi. Shuningdek, kishilarning muntazam va faol jismoniy tarbiya bilan shugʻullanishining inson organizmida ijobiy taʼsir koʻrsatishi yuzasidan manbalar bayon etiladi.

Tadqiqotning maqsadi jismoniy tarbiya yo‘riqchilarining kasbiy faoliyatini rivojlantirishga xizmat qiluvchi pedagogik shart-sharoitlarni asoslash va tarkibiy-funksional modelni ishlab chiqishdan iborat. 2023–2026-yillarda 400 nafar yo‘riqchi ishtirokida so‘rovnoma, test, suhbat, pedagogik kuzatuv, ekspert baholash va matematik-statistik tahlil usullari qo‘llanildi. Kasbiy faoliyat motivatsion-qadriyatli, kognitiv-metodik, amaliy-faoliyatli, kommunikativ-tashkiliy va refleksiv-baholash komponentlari asosida baholandi. Diagnostika natijalariga tayangan holda oltita pedagogik shart-sharoit belgilandi va maqsadli, metodologik, mazmunli, tashkiliy-texnologik, diagnostik-baholash hamda natijaviy bloklardan iborat model taklif etildi. Model 72 soatlik maqsadli modul doirasida sinovdan o‘tkazildi. Kasbiy faoliyatning integral ko‘rsatkichi tajriba guruhida 57,5 foizdan 81,1 foizga, nazorat guruhida esa 57,8 foizdan 64,4 foizga o‘zgardi; guruhlar o‘sishi o‘rtasidagi farq 17,0 foiz punktni tashkil etdi. Natijalar kasbiy ehtiyojlarga moslashtirilgan amaliy topshiriqlar, videotahlil, refleksiv baholash va kursdan keyingi metodik qo‘llab-quvvatlashni malaka oshirish mazmuniga integratsiyalashning istiqbolli ekanini ko‘rsatadi.

Ushbu maqolada Respublikamizda sog‘lom va har tomonlama yetuk avlodni tarbiyalash yo‘nalishida olib borilayotgan islohotlar, jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarining sifatini yanada oshirish masalalari hamda yetuk olimlarning olib borgan ilmiy tadqiqot ishlari va jismoniy madaniyat haqidagi fikrlari tahlil qilingan.