Jild 3 № 4 (2025): Sport ilm-fanining dolzarb muammolari

Hozirgi vaqtda sportchilarning start oldi holatlari muammosi sport sohasidagi tadqiqotlar bilan shugʻullanuvchi koʻplab fiziologlar, murabbiylar va psixologlarni juda qiziqtiradi. Ushbu mavzu juda dolzarbdir, chunki psixologik tayyorgarlik kerakli natijaga erishish qobiliyatini shakllantirishning eng muhim bosqichlaridan biridir. Ushbu maqolada sportchilarning hozirgi holati natijalari tasvirlangan. Tadqiqotning usullari sifatida adabiyotlarni nazariy tahlil qilish, umumlashtirish va tizimlashtirish, empirik yoʻl bilan olingan maʼlumotlarni qayta ishlash usullaridan foydalanilgan. Tadqiqot natijalari keltirilgan, ularning tavsifi berilgan.

Mazkur maqolada yuqori malakali suzuvchilarda start va burilish texnikasining biomexanik xususiyatlari ilmiy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqot davomida start paytidagi itarilish kuchi, tana holati burchagi, suv osti harakatining davomiyligi hamda burilish jarayonida tezlikning oʻzgarishi oʻrganildi. Tadqiqot natijalari start va burilish texnikasini biomexanik jihatdan takomillashtirish sport natijalarini yaxshilashga xizmat qilishini koʻrsatdi. Olingan maʼlumotlar suzish sportida mashgʻulot jarayonini rejalashtirishda amaliy ahamiyatga ega.

Mazkur maqolada boshlangʻich tayyorgarlik bosqichida dzyudo mashgʻulotlarini rejalashtirish va tashkil etishning samaradorligi ilmiy-nazariy hamda amaliy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqot jarayonida yosh dzyudochilarning psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda mashgʻulotlarni tizimli, izchil va maqsadga yoʻnaltirilgan tarzda tashkil etishning ahamiyati asoslab berilgan. Shuningdek, mashgʻulot jarayonini rejalashtirishda jismoniy, texnik, taktik va psixologik tayyorgarlik yoʻnalishlarining oʻzaro uygʻunligini taʼminlash masalalariga alohida eʼtibor qaratilgan. Maqolada dzyudo mashgʻulotlarini Kyu tizimi asosida bosqichma-bosqich oʻqitishning samaradorligi yoritilib, mashgʻulotlarning tuzilmasi (kirish, asosiy va yakunlovchi qismlar) ilmiy nuqtayi nazardan tahlil qilingan.

Mazkur maqolada taʼlim muassasalari huzurida faoliyat yuritayotgan sport klublarini samarali boshqarish masalalari ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqot jarayonida umumtaʼlim maktablari hamda oliy taʼlim muassasalari qoshida tashkil etilgan sport klublarining joriy holati, ularning boshqaruv tizimi va faoliyat samaradorligi oʻrganilib, soʻnggi yillarda mazkur yoʻnalishda amalga oshirilgan islohotlar baholandi. Tahlil natijasida sport klublari faoliyatida mavjud boʻlgan asosiy muammolar, jumladan moliyaviy taʼminotning yetarli emasligi, malakali trenerlar bilan taʼminlashdagi kamchiliklar hamda tizimli nazorat va monitoring mexanizmlarining sustligi aniqlanadi. Aniqlangan muammolarni bartaraf etish va sport klublari faoliyatining samaradorligini oshirish maqsadida innovatsion yondashuvga asoslangan tashkiliy-boshqaruv modeli taklif etiladi.

Mazkur maqolada umumtaʼlim muassasalarida faoliyat yuritayotgan jismoniy tarbiya fani oʻqituvchilarining malakasini oshirish tizimida masofaviy taʼlimni joriy etishning ahamiyati va imkoniyatlari, shuningdek, bu jarayonning ilmiy-nazariy asoslari atroflicha tahlil qilingan. Masofaviy taʼlimning pedagogik va texnologik afzalliklari, uni amaliyotga tatbiq etishda raqamli texnologiyalarning oʻrni hamda ular orqali oʻqitish samaradorligini oshirish mexanizmlari asoslangan. Shuningdek, umumtaʼlim maktablari jismoniy tarbiya oʻqituvchilarining malakasini oshirishda masofaviy taʼlim platformalaridagi kurslar, videodarslar va test baholash tizimlaridan foydalanishning amaliy samaradorlik koʻrsatkichlari yoritib berilgan.

Ushbu maqolada sport hakamlarining psixologik tayyorgarligini shakllantirish jarayonida uchraydigan asosiy muammolar, ularning kelib chiqish sabablari hamda ularni bartaraf etish yoʻllari tahlil qilinadi. Sport musobaqalarida hakamlarning qaror qabul qilish tezligi, emotsional barqarorligi, stressga chidamliligi va neytral pozitsiyasini saqlab qolish qobiliyati musobaqa sifatiga bevosita taʼsir koʻrsatishi taʼkidlanadi. Mavzu boʻyicha umumiy xulosa beriladi.

Maqolada 18 yoshli futbolchilarning funksional va psixofiziologik holatini baholashning zamonaviy usullari yoritilgan. Tadqiqotda sportchilarning yurak-qon tomir va vegetativ nerv tizimi faoliyatini obyektiv baholash imkonini beruvchi “Fazagraf” dasturiy majmuasidan foydalanilgan. Yurak ritmi variabelligining vaqt va chastota sohasidagi asosiy koʻrsatkichlari (SDNN, NN, LF, HF, LF/HF, Stress Index) tahlil qilinib, ularning organizmning moslashuvchan imkoniyatlari, stressga moslashuvi va vegetativ balansini aks ettirishdagi ahamiyati aniqlandi.

Mazkur maqolada qilichboz sportchilarda masofani aniq baholashga xizmat qiladigan “oraliq hissi” (chuvstvo distansii) ning psixologik tuzilmasi va u “jang hissi” (chuvstvo boya) ni shakllantirishdagi yetakchi o‘rni tahlil qilindi. Tadqiqotda so‘rovnoma (oldindan va asosiy) hamda maxsus qurilma yordamida masofani subyektiv baholash tajribasi qo‘llandi. Natijalar “masofa hissi” “jang hissi” tarkibida eng yuqori baholangan komponent ekanini ko‘rsatdi; masofani aniqlashda raqibning harakati va qurollangan qo‘li kabi vizual belgilar yetakchi o‘rin egallashi aniqlanadi.

Mazkur maqolada sport taʼlimi muassasalarida shugʻullanayotgan oʻquvchi-sportchilardagi ustuvor his-tuygʻularning ikkinchi signallar tizimi rivojlanishiga taʼsirini psixofiziologik  xususiyatlarini diagnostikalash masalalari mualliflarning koʻp yillik tadqiqot natijalariga asosan bayon etilgan.

Mazkur maqolada futbolchilarda portlash qobiliyatini rivojlantirishning psixologik va metodik asoslari yoritildi. Tadqiqotda “SPORK” moslamasi orqali vertikal sakrash natijalari hamda elektron reaksiomer yordamida oddiy reaksiya vaqti oʻlchandi. Mashgʻulotdan oldin har kuni 5 marotaba sakrash va “oldingi natijani yangilash” yoʻriqnomasi qoʻllanildi. Temperament turlari boʻyicha oʻsish farqlari keskin ajralmadi.

Ushbu maqolada maktablarda sportni rivojlantirish orqali ijtimoiy integratsiya jarayonlarini kuchaytirishning nazariy va amaliy asoslari tahlil qilinadi. Tadqiqot sport mashgʻulotlari va toʻgaraklarining oʻquvchilar orasida ijtimoiy hamkorlik, empatiya va oʻzaro hurmatni rivojlantirishdagi rolini yoritadi. Sportning shaxsiy va ijtimoiy foydalari, masalan, doʻstona munosabatlarni kuchaytirish, oʻzini hurmat qilish va jamoaviy ruhni shakllantirish kabi jihatlar koʻrsatib beriladi. Tajriba guruhi misolida dars va darsdan tashqari sport faoliyatlari uygʻunlashuvi ijtimoiy integratsiya koʻrsatkichlarini sezilarli oshirishini isbotlaydi. Maqolada integratsiya modelining vazifalari, tadqiqot metodikasi va amaliy tavsiyalar bayon etiladi.

Mazkur maqolada IIV akademik litsey oʻquvchi qizlarining jismoniy tayyorgarligiga oid boshlangʻich koʻrsatkichlar tahlil qilingan. Tadqiqotda oʻquvchi qizlarning jismoniy sifatlari — kuch, tezlik, chidamlilik, harakat muvofiqligi va egiluvchanlik darajasi pedagogik testlar orqali baholandi. Olingan natijalar matematik-statistik usullar yordamida qayta ishlanib, oʻrtacha qiymatlar, standart ogʻish va variatsiya koeffitsiyentlari hisoblandi. Tahlil natijalari oʻquvchi qizlar oʻrtasida ayrim jismoniy sifatlar boʻyicha oʻzgaruvchanlik darajasining yuqori ekanini koʻrsatdi. Ayniqsa, kuch va egiluvchanlik sifatlarida individual farqlar sezilarli ekani aniqlandi. Tadqiqot natijalari keyingi bosqichlarda jismoniy tayyorgarlikni takomillashtirishga qaratilgan maqsadli pedagogik taʼsirlarni ishlab chiqish uchun ilmiy asos boʻlib xizmat qiladi.

Mazkur maqolada IIV akademiyasi kursantlarining jismoniy tayyorgarlik darajasi turli jismoniy sinovlar orqali baholandi. Tadqiqotda tezkorlik, kuch, chidamlilik va funksional tayyorgarlik koʻrsatkichlari qamrab olindi. Olingan natijalar statistik usullar yordamida tahlil qilinib, oʻrtacha qiymat, standart ogʻish va variatsiya koeffitsiyenti aniqlandi. Tahlil natijalari kursantlarning jismoniy tayyorgarligi umumiy jihatdan barqaror ekanini, ayrim koʻrsatkichlarda esa individual farqlar mavjudligini koʻrsatdi.

Maqolada Oʻzbekiston sport sohasida malakali kadrlar tayyorlash va ularning kasbiy kompetensiyasini oshirish tizimini takomillashtirish masalalari yoritilgan. Sport taʼlimida klaster yondashuvi asosida taʼlim, fan va boshqaruv jarayonlarini integratsiyalashning afzalliklari tahlil qilingan. Shuningdek, malaka oshirish tizimidagi innovatsion yondashuvlar, ilmiy salohiyat oʻsishi va raqamli texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlari koʻrsatib oʻtilgan.

Mazkur maqolada funksional tayyorgarlik vositalari asosida kursantlarni ekstremal vaziyatlarga jismoniy tayyorlash metodikasini ishlab chiqish va uning samaradorligini eksperimental jihatdan asoslash masalalari yoritilgan. Tadqiqot jarayonida kursantlar tajriba va nazorat guruhlariga ajratilib, funksional tayyorgarlikka yoʻnaltirilgan mashgʻulotlar tizimi joriy etildi. Eksperiment natijalari tezkorlik, kuch, chidamkorlik hamda funksional ish qobiliyati koʻrsatkichlarida ishonchli darajada ijobiy oʻzgarishlar kuzatilganini koʻrsatdi. Olingan natijalar funksional tayyorgarlik vositalari ekstremal xizmat sharoitida jismoniy barqarorlikni taʼminlash, harakat samaradorligini oshirish va kursantlarni amaliy xizmat faoliyatiga tayyorlashda yuqori samaraga ega ekanligini tasdiqlaydi.

Maqolada jangovar sambo mashgʻulotlarini oʻquv jarayoniga joriy etish orqali kursantlarning jismoniy tayyorgarlik darajasini oshirish masalalari yoritilgan. Tadqiqot davomida jangovar sambo asosida ishlab chiqilgan maxsus mashgʻulot metodikasining kuch, tezkorlik, chidamlilik va koordinatsion qobiliyatlarga taʼsiri tajriba-sinov yoʻli bilan oʻrganildi. Olingan natijalar tajriba guruhi kursantlarida jismoniy tayyorgarlik koʻrsatkichlari nazorat guruhiga nisbatan sezilarli darajada oshganini koʻrsatdi.

Mazkur maqolada para yengil atletika sport turida tezkor nazorat tizimining nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda yuqori malakali para yengil atletikachilarning mashgʻulot va musobaqa faoliyatida yurak urish chastotasi (YuQS), kislorod isteʼmoli (VO₂), aerob va anaerob koʻrsatkichlari, tiklanish jarayonlari tezligi kabi biologik va funksional koʻrsatkichlarning informatsion ahamiyati asoslab berilgan. Tezkor nazorat natijalariga koʻra mashqlarni energiya taʼminoti mexanizmlariga muvofiq guruhlarga ajratish imkoniyatlari koʻrsatib oʻtilgan. Shuningdek, yuklamaning intensivligini baholashda shkalalash usullaridan foydalanish hamda parallel rejalashtirish konsepsiyasining samaradorligi yoritilgan. Olingan natijalar para yengil atletikachilarning mashgʻulot jarayonini optimallashtirish va sport natijalarini oshirishga xizmat qiladi.

Maqolada intellektual sohada nuqsoni boʻlgan shaxslarni maxsus (korreksion) oʻqitish muammolari ochib berilgan.  Adaptiv jismoniy tarbiya jarayonida korreksion-sogʻlomlashtirish ishlarining asosiy yoʻnalishlari sanab oʻtilgan. Adaptiv jismoniy tarbiya va adaptiv sport vositalari majmuasidan foydalangan holda intellektual sohada nuqsoni boʻlgan yuqori maktab yoshidagi oʻquvchilarning mashgʻulotlarini tashkil etish va oʻtkazish masalalari koʻrib chiqiladi.

Ushbu maqolada oliy taʼlim muassasasi talaba-yoshlarining jismoniy tayyorgarligini maxsus ishlab chiqilgan mashqlar majmuasi asosida rivojlantirishga qaratilgan dastur boʻyicha pedagogik tajriba oʻtkazilgani bayon etiladi. Tajriba guruhi ishtirokchilari bilan mazkur dastur asosida tizimli mashgʻulotlar tashkil etildi. Turli yugurish harakatlarini samarali bajarishda umumiy ogʻirlik markazi, xususan tos-son boʻgʻimi yaqinida oyoqning depsinish harakatini toʻgʻri amalga oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Buning uchun oyoq paylarining reflektor faolligini rivojlantirish zarur. Shu maqsadda talaba-yoshlarning oʻquv darslari boʻyicha sinovlarini inobatga olgan holda, qisqa masofaga yugurish, joyidan uzunlikka sakrash hamda uloqtirish mashqlarini samarali bajarishga yoʻnaltirilgan, katta amplitudada bajariladigan maxsus mashqlar majmuasi ishlab chiqildi va amaliyotda qoʻllanildi. Olingan natijalar mazkur mashqlar majmuasining samaradorligini hamda talaba-yoshlarning jismoniy tayyorgarlik darajasini sezilarli darajada oshirishga xizmat qilganini koʻrsatdi.

Mazkur tadqiqot bolalar va oʻsmirlarning jismoniy faolligiga taʼsir etuvchi ragʻbatlantiruvchi va toʻsqinlik qiluvchi omillarni aniqlashga qaratildi. Soʻrovnoma va ochiq savollar asosida maʼlumotlar yigʻilib, ularning ijtimoiy, psixologik va tashkiliy jihatlari koʻrib chiqildi. Natijalar shuni koʻrsatdiki, doʻstlar bilan birga harakat qilish va ota-onaning qoʻllab-quvvatlashi jismoniy faollikni ragʻbatlantiruvchi eng muhim omillar deb topildi. Shuningdek, mashgʻulotlarning qiziqarli shaklda tashkil etilishi va qulay sport maydonchalari mavjudligi faoliyatga boʻlgan qiziqishni oshirishda ahamiyatli ekani aniqlandi. Aksincha, vaqt yetishmasligi, charchoq, dangasalik va raqamli qurilmalardan ortiqcha foydalanish faoliyatga toʻsqinlik qiluvchi asosiy omillar sifatida belgilangani qayd etildi. Tadqiqot davomida shuningdek, yashash va oʻqish joyidagi sport muhitining yetarli emasligi va ota-onaning cheklovchi omillari ham jismoniy faollik darajasiga salbiy taʼsir koʻrsatishi aniqlandi. Tematik tahlil natijalari jismoniy faollikni oshirish uchun kompleks yondashuv zarurligini taʼrifladi va ragʻbatlantiruvchi omillar bilan toʻsqinlik qiluvchi omillar oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik baholandi. Shu asosda maktab, oila va mahalla darajasida barqaror va qulay muhit yaratishning ahamiyati koʻrib chiqildi.