Jild 3 № 3 (2025): Sport ilm-fanining dolzarb muammolari

Mazkur maqolada stol tennisi bilan shug‘ullanuvchi sportchilarning maxsus harakat tayyorgarligini takomillashtirishga qaratilgan ilmiy-pedagogik tadqiqot natijalari yoritilgan. Tadqiqot jarayonida yetakchi xorijiy terma jamoalar sportchilarining o‘yin faoliyati tahlil qilinib, zamonaviy stol tennisiga xos bo‘lgan yuqori tezlikdagi mokisimon harakatlarning ahamiyati asoslab berildi. O‘yin jarayonida bajariladigan harakatlarni obyektiv baholash hamda sportchilarning kardiorespirator imkoniyatlarini aniqlash maqsadida ishlab chiqilgan “Archasimon yugurish” (54 m) maxsus testining amaliy ahamiyati ko‘rsatib berildi. Tadqiqot natijalari mazkur test va unga asoslangan eksperimental mashqlar majmuasini mashg‘ulot jarayoniga joriy etish sportchilarning harakat tezligini, zarbalar aniqligini va umumiy jismoniy tayyorgarlik darajasini oshirishga xizmat qilishini tasdiqlaydi.

Ushbu maqolada 17–18 yoshli qizlar-bokschilarning maxsus jismoniy tayyorgarligi tadqiq etilgan. Oʻquvchilar sport mashgʻulotlarida maxsus qopda signal boʻyicha zarba ishlari orqali baholangan. Tadqiqot jarayonida kuch, chaqqonlik, tezlik, chidamlilik va moslashuvchanlik kabi maxsus jismoniy koʻrsatkichlar aniqlangan, bu esa sportchilarning maxsus tayyorgarlik darajasini va trening samaradorligini baholash imkonini beradi.

Mazkur maqolada 11-13 yoshli gimnastikachilarni haftalik mikrotsiklda mashgʻulot yuklamasining hajmi va intensivligini turli taqsimlanishiga doir masalalari keng yoritilgan.

Mazkur maqolada tayyorlov davrida yosh gandbolchilarning maxsus jismoniy tayyorgarligini ishlab chiqilgan testlar yordamida tahlil qilish va nazorat qilish ishlari olib borilgan. Tadqiqotda Yakkasaroy tumanida joylashgan 2-sonli SM shugʻullanuvchilari va Chilonzor tumanida joylashgan SM gandbolchilarning maxsus jismoniy tayyorgarligi tekshirildi va natijalar bir birga taqqoslangan xolda amaliy tavsiyalar berilib, tadqiqotning yakunida xulosa keltirilgan.

Maqolada badiiy gimnastikachilarning jismoniy qobiliyatlarini rivojlantiruvchi asosiy omillar tahlil qilingan. Badiiy gimnastika sportchilardan yuqori darajadagi epchillik, moslashuvchanlik, kuch, chidamlilik va muvozanatni talab qilgani sababli, ushbu qobiliyatlarni shakllantirish va takomillashtirish jarayonini chuqur oʻrganish zarurati mavjud. Ishda jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishga yoʻnaltirilgan mashgʻulot metodikalari, ularning samaradorlik darajasi, yoshga va individual xususiyatlarga mos yondashuvlar yoritilgan. Tadqiqot natijalariga asoslanib, badiiy gimnastikachilarning jismoniy tayyorgarligini oshirish boʻyicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.

Ushbu maqolada Respublikamizning ijtimoiy siyosiy hayotida milliy oʻzlikni anglash, milliy va umumbashariy qadriyatlarni oʻzlashtirish orqali shaxs bilan jamiyat oʻrtasida uygʻunlikni vujudga keltirish, har tomonlama voyaga yetayotgan yoshlarning qobiliyatlari, isteʼdodlari, ichki imkoniyatlari, oʻziga xos individual-psixologik xususiyatlarini tadqiq etish, yosh avlodning shaxs va subyekt sifatida shakllanishi, aqliy rivojlanishi, tarbiyalanganlik darajasi va taʼlim-tarbiya jarayoni samaradorligini oshirish haqida aytib oʻtiladi.

Ushbu maqola sport gimnastikasi misolida sportchilarni ko‘p yillik tayyorlash tizimidagi ta’lim jarayonini tashkil etish shakllarining o‘zgarishini tadqiq etishga bag‘ishlangan. O‘qitishning uchta asosiy modeli - chiziqli, konsentrik va spiral modellar ko‘rib chiqilib, ularning o‘ziga xos xususiyatlari, afzalliklari va gimnastikachilarning tayyorgarlik darajasiga ko‘ra optimal qo‘llash shartlari yoritib beriladi. Sportchilarning jismoniy, texnik va psixofiziologik rivojlanishidagi o‘zgarishlarni inobatga olgan holda, o‘quv-mashg‘ulot jarayonini rejalashtirish uchun moslashuvchan va individuallashtirilgan yondashuvning ahamiyati ta’kidlanadi. Ko‘p bosqichli nazorat va turli xil o‘qitish tuzilmalarini uyg‘unlashtirgan holda o‘tkazilgan pedagogik tajriba harakat ko‘nikmalarini shakllantirish samaradorligini oshirganligini ko‘rsatdi.

Mazkur maqola zamonaviy voleybolda hujum harakatlari samaradorligini oshirishga qaratilgan boʻlib, texnik-taktik, psixologik va jismoniy tayyorgarlik omillarining oʻzaro uygʻunligini tahlil qiladi. Tarixiy rivojlanish bosqichlari, pozitsion oʻyinchilarga qoʻyiladigan talablar, biomexanik harakatlar, aldamchi harakatlarning funksional va psixologik jihatlari hamda zamonaviy texnologiyalar yordamida amalga oshirilayotgan monitoring vositalari keng yoritilgan. Tadqiqot doirasida yaratilgan “Xaydarov dasturi” sportchilarning hujum harakatini bajarish mobaynidam oʻrtacha  burchak gradusini avtomatik tarzda aniqlash imkonini berib, texnik-taktik tahlilni soddalashtirilishi bayon qilingan.

Keksa yoshdagi odamlarda metabolik holatni o‘rganishda biologik suyuqliklarni noinvaziv usullar bilan kuzatish dolzarb tadqiqot sohasi bo‘lib qolmoqda. Biologik suyuqliklarning kristallogenik xususiyatlari va odamlarning muntazam jismoniy faolligi o‘rtasidagi bog‘liqlik ilgari atroflicha o‘rganilmagan. Ushbu tadqiqotning maqsadi keksa odamlarda muntazam jismoniy mashqlar asosida so‘lakning fizik va kimyoviy xususiyatlarini qiyosiy baholashdan iborat. Tadqiqotda o‘rtacha yoshi 64,7±2,9 bo‘lgan 94 kishi ishtirok etdi. Guruh oddiy jismoniy mashqlar bilan faol shug‘ullangan 49 kishidan (asosiy guruh) va muntazam jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanmagan 45 keksa ishtirokchidan (nazorat guruhi) iborat edi. Barcha bemorlar 2 ta nazorat nuqtasida tekshirildi: tadqiqot loyihasiga kiritilganda va u tugagandan 6 oy o‘tgach. Ushbu ikki nazorat nuqtasida so‘lakning kristallogen xususiyatlari sinovdan o‘tkazildi. Yuzning kristalloskopik shaklini tavsiflash uchun patentlangan yarim miqdoriy parametrlar tizimidan foydalanildi. 6 oylik kuzatuvdan so‘ng ikkala guruhda ham quritilgan so‘lak mikroko‘zidagi kristall elementlar miqdorini tavsiflovchi kristallanish indeksi va ularning tuzilishining murakkabligini ko‘rsatuvchi struktura indeksi qiymati pasaygani aniqlandi. Bundan tashqari, namunaning chekka oqsil qismi maydoni ko‘rsatkichining kamayishi va kristallarning parchalanish darajasining oshishi kuzatildi. Bu o‘zgarishlar keksa odamlarda metabolik holatning buzilishini ko‘rsatadi. Barcha salbiy o‘zgarishlar faqat sport bilan shug‘ullanmagan keksalarda yaqqol namoyon bo‘ldi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, muntazam jismoniy mashqlarni e’tiborsiz qoldiradigan bemorlar guruhida organizmning qarishini ko‘rsatadigan metabolik o‘zgarishlar sezilarli darajada kuchliroq namoyon bo‘ladi. Tadqiqot natijalari muntazam jismoniy faollikni rag‘batlantirish uchun ishlatilishi mumkin.

Maqolada sport va olimpiya maktablari oʻquvchi-sportchilarini professional sport taʼlimiga yoʻnaltirish jarayonida “shaxs oriyentatsiyasi”ning temperamentga xos xususiyatlari yoritib berilgan. Shuningdek, unda shaxs masʼuliyatining tanlangan sport turiga nisbatan tutgan ahamiyati sinaluvchilar hamda ekspertlar guruhi qarashlari asosida tahlil qilingan.

Ushbu maqolada sharq va gʻarb mutafakkirlarining inson nutqi, muloqot madaniyati hamda axloqiy qadriyatlar haqidagi qarashlari asosida sotsiolingvistik kompetensiyaning falsafiy-axloqiy kontekstdagi psixologik asoslari tahlil qilingan. Suqrot, Arastu, Aflotun, Konfutsiy, Lao Szı, Zardusht kabi miloddan avvalgi mutafakkirlarning nutq madaniyati, odob va axloq haqidagi gʻoyalari bilan zamonaviy sotsiolingvistik konsepsiya hamda nazariyalar oʻrtasida maʼnaviy-axloqiy jihatdan psixologik bogʻliqliklar tizimli yoritilgan. Shuningdek, ularning falsafiy qarashlari asnosida bugungi kun sport faoliyatiga bogʼliq tomonlari tahlili ham keltirilgan. Tadqiqot natijalari sotsiolingvistik kompetensiyani shakllantirish jarayonida falsafiy tafakkur va axloqiy qadriyatlar asoslanuvchi psixologik omillarning oʻrni muhimligini koʻrsatadi.

Ushbu maqolada erkaklar va ayollar gandbol jamoalarida shaxslararo oʻzaro munosabatlarning psixologik xususiyatlari koʻrib chiqildi. Mavjud ilmiy manbalar asosida agressiya, kommunikatsiya, liderlik, emotsional boshqaruv va konflikt jarayonlarining genderga xos mexanizmlari tahlil qilindi. Jismoniy tayyorgarlik va funksional yuklamalarning psixologik omillar bilan oʻzaro bogʻliqligi aniqlandi. Tadqiqot natijasida erkaklar gandbol jamoalarida instrumental agressiya va masʼuliyatga yoʻnaltirilgan liderlikning ustunligi aniqlangan boʻlsa, ayol jamoalarda ijtimoiy-emotsional qoʻllab-quvvatlash, kommunikativ ochiqlik va hissiy sezgirlikning kuchli taʼsiri hisoblanadi. Shuningdek, genderga oid farqlar jamoaviy dinamikaga, qaror qabul qilish jarayonlariga va jamoa ichidagi rollarning shakllanishiga sezilarli taʼsir koʻrsatishi qayd etildi.

Mazkur maqolada yuqori malakali sportchilarni tayyorlash jarayonidagi ijtimoiy va psixologik omillar tahlil qilindi. Sportchining shaxsiy rivojlanishiga taʼsir etuvchi ijtimoiy muhit, murabbiy-sportchi munosabatlari, motivatsiya, stressni boshqarish va jamoaviy ish koʻnikmalari asosiy psixologik masalalar sifatida koʻrib chiqildi.

Tadqiqot maktabgacha yoshdagi bolalarda irodaviy sifatlarni shakllantirishga yordam beruvchi pedagogik sharoitlarni aniqlashga qaratilgan. Termiz shahridagi 45 nafar katta guruh tarbiyalanuvchilari ishtirokida oʻtkazilgan tadqiqotda pedagogik kuzatuv, soʻrovlar, oʻyin faoliyatini tahlil va maxsus pedagogik vaziyatlar usullari qoʻllanildi. Natijalar shuni koʻrsatdiki, murakkab topshiriqlar, mustaqil harakat usullarini tanlash imkoniyati va raqobat elementlarini joriy etish irodaviy boshqaruvni rivojlantirishda samarali boʻlib, oʻyin va mehnat faoliyati bolalarda ixtiyoriy xulq-atvorni shakllantirishda yetakchi rol oʻynaydi. Individual yondashuv va tizimli talab qoʻyish irodaviy sifatlarning maqsadli rivojlanishini taʼminlaydi va maktabga muvaffaqiyatli moslashish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi.

Maqolada talabalarni jismoniy rivojlanish darajasini oshirishda jismoniy tarbiya dasturlarining samaradorligini aniqlash boʻyicha oʻtkazilgan pedagogik tajribaning yakuniy bosqichida olingan natijalar yoritilgan. Unda sinaluvchilarning asosiy antropologik va funksional koʻrsatkichlari statistik tahlil qilinib, nazorat va tajriba guruhlari oʻrtasidagi farqlar tegishli statistik xarakteristikalar asosida solishtirilgan. Shuningdek, tadqiqot natijalarining muhokamasi hamda jismoniy tarbiya dasturining ahamiyatini asoslovchi ilmiy xulosalar bayon etilgan.

Maqolada umumtaʼlim maktablari oʻquvchilariga jismoniy tarbiya fanini tabaqalashtirilgan va individuallashtirilgan yondashuv asosida oʻqitishning nazariy asoslari, tarkibiy-topologik tuzilmasi va samaradorlik mezonlari tahlil qilindi. Oʻquvchilarning jismoniy rivojlanishi, psixofiziologik xususiyatlari va harakat koʻnikmalari inobatga olinib, mashgʻulotlarni guruhlar va individual xususiyatlarga moslashtirish usullari koʻrsatildi. Tadqiqot natijalari darslarni optimallashtirish va har bir oʻquvchining imkoniyatlarini maksimal darajada rivojlantirishga xizmat qiladi.

Mazkur maqolada oʻrta maktab yoshidagi oʻquvchilarga kurash sport turining boshlangʻich elementlarini oʻrgatishda harakatli va sensorli oʻyinlardan foydalanishning pedagogik samaradorligi yoritilgan. Tadqiqot jarayonida jismoniy tarbiya mashgʻulotlariga moslashtirilgan kurash elementlariga ega harakatli oʻyinlar tanlab olinib, ularning oʻquvchilarning jismoniy tayyorgarligi, harakat faolligi va kurash sport turiga boʻlgan qiziqishini oshirishdagi ahamiyati tahlil qilindi. Pedagogik tajriba natijalari harakatli oʻyinlardan tizimli foydalanish oʻquvchilarning kuch, chaqqonlik, muvozanat va koordinatsion qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qilishini koʻrsatdi. Tadqiqot natijalari jismoniy tarbiya darslarida kurash elementlariga ega harakatli oʻyinlardan foydalanish maqsadga muvofiqligini asoslaydi.

Maqolada sport trenerlarining axborot-kommunikatsiya texnologiyalari boʻyicha bilim, malaka va koʻnikmalarini oshirish masalalari ilmiy va amaliy jihatdan tahlil qilingan. Shuningdek, sport taʼlimi tizimida axborot-kommunikatsiya texnologiyalari boʻyicha savodxonlikni rivojlantirish, raqamli taʼlim muhitini joriy etish hamda mutaxassislar malakasini oshirish jarayonida AKTdan samarali foydalanishning ilmiy-nazariy va amaliy asoslari yoritilgan.

Mazkur maqolada parasportchilarni tayyorlashda tizimli pedagogik nazorat vositalari va usullaridan samarali foydalanish sportchining holati, yuklamalarga bardoshliligi kabi koʻplab omillarni aniqlashga yoʻnaltirish kerakligi, shu bilan birga tayyorgarlik jarayonini samarali boshqarish uchun sportchilar haqidagi maʼlumotlar ishonchli, aniq va obyektiv boʻlishi lozimligi masalalari keng yoritilgan.

Ushbu maqola jismoniy tarbiya fani oʻqituvchilari, sport taʼlim muassasalari trener, yoʻriqchi-uslubchi va sport hakamlariga malaka toifalarini berish tizimini tartibga solinishi bilan bogʻliq qonun va qonunosti hujjatlarning qiyosiy tahlili asosida yoritilgan.