Jild 3 № 2 (2025): Sport ilm-fanining dolzarb muammolari

Maqolada Oʻzbekiston terma jamoasiga jalb qilingan 15–16 yoshli bokschi qizlar oʻrtasida oʻtkazilgan tadqiqotlar asosida olingan tahlil natijalari keltirilgan. Tadqiqot maxsus jismoniy tayyorgarlik darajasini hamda asosiy jismoniy sifatlar — kuch, chaqqonlik, egiluvchanlik, chidamlilik va tezkorlikning rivojlanishini oʻrganishga bagʻishlangan. Ayniqsa, bokschi qizlarning boks qopida mashq bajarish jarayonidagi texnik harakatlarini aniqlash va baholashga alohida eʼtibor qaratilgan. Tadqiqot natijalari jismoniy sifatlar rivoji bilan zarba texnikasini takomillashtirish oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlikni aniqlashga imkon beradi. Olingan maʼlumotlar sport mashgʻulotlari jarayonini optimallashtirish va sport tayyorgarligining boshlangʻich hamda ixtisoslashgan bosqichlarida sportchi qizlarning samarali tayyorgarligini oshirish uchun qoʻllanilishi mumkin.

Mazkur ilmiy ishda umumiy oʻrta taʼlim maktablarida jismoniy tarbiya mashgʻulotlarini samarali tashkil etish masalalari, xususan, oʻquvchilarning jismoniy rivojlanish darajasi, salomatlik holati va individual xususiyatlarini inobatga olgan holda tabaqalashtirilgan yondashuv asosida darslarni uzluksiz va tizimli yoʻlga qoʻyish metodikasi yoritilgan. Tadqiqotda oʻquvchilarning yoshiga, jismoniy tayyorgarligiga qarab mashgʻulotlarni guruhlarga ajratish, har bir guruh uchun moslashtirilgan jismoniy mashqlar majmuasini ishlab chiqish hamda bu yondashuvning samaradorligini taʼlim jarayonida qoʻllash boʻyicha takliflar berilgan. Ishda ilgʻor pedagogik texnologiyalar va sogʻlomlashtiruvchi jismoniy tarbiya elementlaridan foydalangan holda oʻquvchilarda harakat faolligini oshirish, ularni sportga boʻlgan qiziqishini shakllantirish maqsad qilingan.

Ushbu maqolada Oʻzbekiston chempionati 1-tur uchrashuvlarida Jizzax davlat pedagogika universitetining “Ziyokor” jamoasi hamda Jizzax viloyatining “Zarbdor” jamoasi amalga oshirgan toʻp kiritishlar statistik koʻrsatkichlari tahlil qilindi. Har ikki jamoa oʻyinlar davomida toʻpni oʻyinga kiritishda qanday natijalar koʻrsatgani, toʻp kiritishning samaradorlik darajasi va tarkibiy koʻrsatkichlari qiyosiy ravishda oʻrganildi. Maqolada murabbiylar va sportchilar uchun tavsiyalar, shuningdek, toʻp kiritishni takomillashtirishga oid ilmiy yondashuvlar keltirilgan.

Maqolada futbolchi qizlarning yillik bosqich mashgʻulot yuklamalari oʻrganilib chiqilgan boʻlib turli davrlardagi umumiy va maxsus tayyorgarlik bosqichlarida har xil yoʻnalishdagi yuklamalarning taqsimlanishlari nisbatlari koʻrilgan. Musobaqa davridagi mashgʻulot yuklamalarida tezkor-kuch sifatiga qaratilgan nisbatlari yetarli emasligi ilmiy asoslab berildi.

Ushbu maqolada yengil atletikaning texnik murakkab turlaridan biri boʻlgan disk uloqtirishda yuqori malakali sportchilarning texnik tayyorgarligi, psixologik holati hamda musobaqa natijalari monitoring asosida tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida 2022–2025-yillar oraligʻida Oʻzbekistonning ikki yetakchi sportchisi — Rashidbek Sodiqov va Dunyozod Sayfullayevning xalqaro hamda respublika musobaqalaridagi natijalari tahlil qilinib, ularning yutuq dinamikasi va natijalardagi oʻzgarish sabablari aniqlangan. Maqolada texnik harakat bosqichlari, kuch, tezlik, koordinatsiya va psixologik tayyorgarlikning musobaqa samaradorligiga taʼsiri yoritilgan. Monitoring natijalari asosida sportchilar tayyorgarligini takomillashtirish, musobaqa natijalarining barqaror oʻsishini taʼminlash hamda texnikani mukammallashtirish boʻyicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.

Ushbu maqolada basketbol sport turi boʻyicha trener va jismoniy tarbiya oʻqituvchilarining kasbiy tayyorgarligini takomillashtirish masalalari yoritilgan. Unda mustaqillikdan soʻng Oʻzbekistonda jismoniy tarbiya va sport sohasida amalga oshirilgan islohotlar, ularning yosh avlodni sogʻlom tarbiyalashdagi oʻrni va ahamiyati tahlil qilingan. Basketbol nazariyasi va uslubiyatini oʻqitish orqali boʻlajak trener va oʻqituvchilarda pedagogik, gnostik, kommunikativ hamda tashviqotchilik koʻnikmalarini shakllantirish yoʻnalishlari ochib berilgan. Shuningdek, basketbol texnikasi va taktikasi, mashgʻulotlarni bosqichma-bosqich oʻrgatish uslublari, jismoniy mashqlarning psixofunksional taʼsiri va ularning sogʻlomlashtiruvchi ahamiyati ilmiy asosda bayon etilgan. Maqola yakunida trenerlarning nazariy bilimlarini amaliyot bilan uygʻunlashtirish zarurligiga urgʻu berilgan.

Maqolada umumta’lim maktabining 7-10 yoshli o‘quvchilari misolida o‘ng va chap tomon harakat funksiyalarini bajarishda funksional asimmetriyaning namoyon bo‘lish darajasi va dinamikasini tavsiflovchi ma’lumotlar tahlil qilingan. Shuningdek, darslarda maxsus yo‘naltirilgan mashqlarni qo‘llash orqali 7 yoshli bolalarda o‘ng va chap tomon harakat funksiyalarini simmetrik rivojlantirish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan.

Ushbu maqolada 30-35 yoshli ayollar uchun fitnes dasturlarining samaradorligi tahlil qilinadi. Tadqiqot doirasida muntazam jismoniy mashqlar, ovqatlanish odatlari va turmush tarzidagi oʻzgarishlarning 30-35 yoshli ayollarning umumiy salomatligi va farovonligiga qanday taʼsir koʻrsatishi oʻrganilgan. Maqolada adabiyotlarning keng qamrovli sharhi va empirik tahlil asosida aholining ushbu guruhi orasida jismoniy salomatlikni mustahkamlashga qaratilgan maqsadli chora-tadbirlarning muhimligi alohida taʼkidlanadi.

Ushbu maqolada sportchi taktik tayyorgarligining psixologik asoslari o‘rganildi. Tadqiqotda sportchilarning qaror qabul qilish jarayoni, diqqat jamlanishi, stressga chidamlilik va motivatsiya kabi psixologik omillar taktik samaradorlikka ta’siri baholandi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, psixologik tayyorgarlik taktik ko‘nikmalarni rivojlantirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, aqliy mashqlar va stressni boshqarish strategiyalari sport natijalarini yaxshilaydi.

Taqdim etilgan maqolaning o‘rganish predmeti yunon-rim kurashida yuqori malakali sportchilarda psixologik barqarorlikni shakllantirishga uslubiy yondashuvni yaratish va sinovdan o‘tkazishga qaratilgan eksperimental tahlil davomida olingan empirik asoslangan natijalar hisoblanadi. Tadqiqotning maqsadi psixologik-pedagogik va trening tadbirlarining dasturiy majmuasini ishlab chiqish hamda musobaqa muhitida o‘zini o‘zi adekvat boshqarish qobiliyatini oshiruvchi omil sifatida uning samaradorligini verifikatsiyalashdan iborat. Ish sportchilarning psixologik tayyorgarligi nazariyasiga hissa qo‘shadi, ruhiy resurslarni o‘z-o‘zini boshqarishning amaliy ko‘nikmalariga aylantirishning uslubiy jihatdan qurilgan yo‘lini ko‘rsatadi. Amaliy ahamiyati taklif etilgan dasturni jamoalarning tayyorgarlik sikllari va yuqori darajadagi sportchilarning individual rejalariga integratsiya qilish imkoniyati bilan izohlanadi.

Ushbu maqolada sport psixologiyasida impulsivlik fenomenining nazariy asoslari, ilmiy tadqiqotlari va amaliy yondashuvlari yoritilgan. Muallif sportchilarda impulsivlikning ijobiy va salbiy jihatlarini tahlil qilib, uning qaror qabul qilish, emotsional barqarorlik va oʻzini nazorat qilish jarayonlariga taʼsirini koʻrsatadi. Maqolada psixoanalitik, bihevioristik, kognitiv, neyropsixologik va shaxs tipologiyasi yondashuvlari asosida impulsivlikning ilmiy talqinlari keltirilgan. Shuningdek, sport turlarida impulsivlikning namoyon boʻlish shakllari, uning neyrobiologik mexanizmlari va psixologik boshqaruv strategiyalari tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari sportchilarda impulsivlikni toʻgʻri boshqarish ularning psixologik tayyorgarligi va musobaqa samaradorligini oshirishda muhim omil ekanligini koʻrsatadi.

Ushbu maqolada sportchi oilasida bola tarbiyasining psixologik, ijtimoiy va tarbiyaviy xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda sport muhiti va ota-onalarning sport faoliyati bolalarning shaxsiy rivojlanishiga, ularning motivatsiyasi, irodasi va ijtimoiy moslashuviga qanday taʼsir koʻrsatishi nazariy manbalar asosida yoritilgan. Shuningdek, sportchi oilaning tarbiyaviy afzalliklari, bolada masʼuliyat, intizom, mehnatsevarlik va oʻziga ishonch kabi sifatlarni shakllantirishdagi roli koʻrsatib oʻtiladi. Natijada sportchi oilasi jamiyatda sogʻlom, ijtimoiy faol va maʼnaviy yetuk yoshlarni voyaga yetkazishda muhim tarbiyaviy model sifatida baholanadi.

Mazkur maqolada konchilik va qazib olish sanoati xodimlarining ishdan qoniqishi shakllanishida ijtimoiy-psixologik va jismoniy faollikka oid omillarning roli tahlil qilinadi. Tadqiqotda 333 nafar konchi P.E. Spectorning JSS metodikasi asosida oʻrganildi. Natijalar shuni koʻrsatadiki, eng yuqori qoniqish “ishning mazmuni” subshkalasida (M=4,06) qayd etilgan boʻlsa, eng past koʻrsatkich “ish jarayoni qoidalari” (M=3,41) da boʻlgan. Umumiy qoniqish darajasi 3,70 ballni tashkil etdi. Tadqiqot shuni koʻrsatadiki, konchilarning psixologik farovonligi va ishdan qoniqishi asosan faoliyat mazmuni, ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash, jismoniy faollikni ragʻbatlantiruvchi elementlar va tashkiliy shaffoflik bilan bogʻliq, moddiy ragʻbat esa nisbatan kamroq rol oʻynaydi.

Maqolada futbolchilar tomonidan vestibulyar mashqlarni samarali oʻzlashtirishga qaratilgan trenerlik usullari koʻrib chiqiladi. Vizual, ogʻzaki va amaliy usullar, shuningdek, individual yondashuv va mashq sharoitlarining xilma-xilligi yoritilgan. Koordinatsiya muvozanat va umumiy sport tayyorgarligi uchun vestibulyar mashqlarning ahamiyati ilmiy asoslangan.

Maqolada Oʻzbekiston umumtaʼlim maktablarida sport klublari faoliyatining hozirgi holati va ularni rivojlantirishdagi muammolar ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, koʻplab maktab sport klublari faoliyati tizimli yoʻlga qoʻyilmagan, moddiy-texnik baza va pedagogik resurslar yetarli emas. Sotsiologik soʻrovnoma natijalari asosida sport klublarini samarali tashkil etishda innovatsion boshqaruv yondashuvlari, pedagogik integratsiya va motivatsion mexanizmlardan foydalanish zarurligi asoslab berilgan. Maqola maktab sport tizimini takomillashtirish va oʻquvchilarning jismoniy faolligini oshirishga qaratilgan ilmiy tavsiyalarni oʻz ichiga oladi.

Tadqiqotning maqsadi yuqori sinf o‘quvchilari organizmining funksional holatini ularning jismoniy faollik darajasiga bog‘liq ravishda tavsiflashdan iborat. Nijniy Novgorod shahridagi maktablarning 10-sinfida ta’lim olayotgan 255 nafar yuqori sinf o‘quvchisi atroflicha tekshiruvdan o‘tkazildi. Bolalarni tekshirish jarayoniga pediatr ko‘rigi, hayot anamnezini to‘plash, antropometriya va instrumental tekshiruv usullari (qadam o‘lchash, bioimpedans tekshiruvi va gemodinamik ko‘rsatkichlar tahlili) kiritildi. O‘quvchilarning kundalik faoliyatidagi harakatlar soni elektron qadam o‘lchagich yordamida aniqlandi. O‘lchov ishlari ketma-ket 7 kun davomida kun bo‘yi olib borildi. Inson organizmining noinvaziv funksional tekshiruvi "MedicalSoft" sport sinovi tizimi (MS FIT - 01) yordamida amalga oshirildi. Biz maktab o‘quvchilarini kunlik o‘rtacha qadam soniga qarab 3 guruhga ajratdik. Birinchi guruhga kuniga 5000 qadamdan kam yuradigan yuqori sinf o‘quvchilari, ikkinchi guruhga kunlik masofasi 5000 dan 10 000 qadamgacha bo‘lganlar, uchinchi guruhga esa sutkasiga 10 000 qadamdan ortiq bosib o‘tadiganlar kiritildi. O‘tkazilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, tekshirilgan 10-sinf o‘quvchilarining yarmidan ko‘pi (54,3%) kuniga 5000 dan 10 000 qadamgacha harakat faolligiga ega ekanligi aniqlandi. Shuningdek, o‘quvchilarning chorak qismi "kam harakatli" (kuniga 5000 qadamdan kam yuradigan) toifasiga kiritilishi mumkinligi ma’lum bo‘ldi. Bunda o‘g‘il bolalar qiz bolalarga nisbatan faolroq ekanligini ko‘rsatdi. Salomatlik guruhining lokomotor faollikka ta’sirini o‘rganish natijasida birinchi salomatlik guruhidagi shaxslar eng yuqori harakat faolligiga ega ekanligi aniqlandi. Biroq, boshqa guruhlardagi o‘quvchilarda haqiqiy funksional cheklovlar kamdan-kam hollarda faollikning pasayishiga sabab bo‘lgan. Shuningdek, yuqori sinf o‘quvchilarining yuqori harakat faolligi yurak nasos funksiyasining zaxiralari oshishi bilan bog‘liqligi aniqlandi. Buni yurak indeksi va qonning daqiqalik hajmi tahlili tasdiqlaydi.

Ushbu maqolada 16–17 yoshli futbolchilarning kuch va tezkor-kuch tayyorgarligini takomillashtirishning nazariy va amaliy asoslari yoritilgan. Tadqiqot natijalariga koʻra, musobaqa faoliyati davrida futbolchilarning kuch va tezkor-kuch salohiyatini oshirish, ularning oʻyin samaradorligiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Maqolada innovatsion mashgʻulot texnologiyalaridan foydalanish va ularni yillik tayyorgarlik sikliga integratsiyalash boʻyicha tavsiyalar berilgan.

Maqolada Oʻzbekiston umumtaʼlim maktablarida sport klublari faoliyatining hozirgi holati va ularni rivojlantirishdagi muammolar ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, koʻplab maktab sport klublari faoliyati tizimli yoʻlga qoʻyilmagan, moddiy-texnik baza va pedagogik resurslar yetarli emas. Sotsiologik soʻrovnoma natijalari asosida sport klublarini samarali tashkil etishda innovatsion boshqaruv yondashuvlari, pedagogik integratsiya va motivatsion mexanizmlardan foydalanish zarurligi asoslab berilgan. Maqola maktab sport tizimini takomillashtirish va oʻquvchilarning jismoniy faolligini oshirishga qaratilgan ilmiy tavsiyalarni oʻz ichiga oladi.

Yosh sportchilarning meʼyorda oʻsib rivojlanishlari va jismoniy yuklamalarni bajarishlari uchun  ularning ovqatlanishlarini yaxshilash, ratsional ovqatlanishlari boʻyicha targʻibot-tashviqot ishlarini olib borish, shu bilan bir qatorda ular isteʼmol ovqatlaridagi mikronutriyentlarning oʻrni va ahamiyati, mikronutriyentlar natijasida organizmda yuzaga keladigan  ijobiy natijalarga erishish, hamda yosh sportchilarning jismonan va aqlan kamolga etishdagi roli yoritilgan.

Maqolada 12–16 yoshli o‘quvchilarda axloqiy sifatlarni shakllantirishda harakatli o‘yinlarning pedagogik ahamiyati yoritilgan. O‘yinlar mas’uliyat, halollik, empatiya va hamkorlikni rivojlantirish uchun tabiiy muhit yaratadi. O‘smir yosh xususiyatlari tahlil qilinib, o‘quv-tarbiyaviy jarayonga o‘yinlarni joriy etish shartlari hamda tajriba natijalari keltirilgan.

Maqolada zamonaviy dunyoda sport zaxiralarini tayyorlash va iqtidorlarni izlab topish boʻyicha xorijiy tajribalar tahlil qilingan. Unda Germaniya, Amerika Qoʻshma Shtatlari, Xitoy, Italiya kabi davlatlar  koʻp yillik tayyorlov tizimida sportchilarni saralash va yoʻnaltirish boʻyicha maʼlumotlar keltirilgan.

Maqolada xalqaro sport tadbirlarini tashkil etuvchi davlatlarning javobgarligi xalqaro huquqiy asoslari tahlil qilinadi. Tadqiqotda davlatlarning xalqaro sport musobaqalarini o‘tkazish jarayonidagi majburiyatlarini belgilovchi huquqiy mexanizmlar, shuningdek Sochi-2014, Rio-2016 va Qatar-2022 kabi amaliy misollar o‘rganilgan. Muallif xalqaro darajada davlatlar javobgarligining yagona huquqiy modelini shakllantirish zarurligini asoslaydi, BMT doirasida maxsus ramka konvensiyasini va xalqaro monitoring tizimini joriy etishni taklif etadi. Tadqiqot natijalari sport sohasida inson huquqlarini himoya qilish, shaffoflik va davlatlarning javobgarligini oshirish zarurligini ta’kidlaydi.

Maqolada xorijiy tillarni xususan ingliz tilini barcha sohada o‘rganish zamon talablaridan bir ekanligi va aynan para sport turlar bilan shug’ullanuvchi sportchilar uchun ham bu tilni o‘rganish dolzarb muammo ekanligi va uni intensiv usullar bilan o‘rgatish balki  amaliy mashg’ulot jarayonlari bilan uyg’unlashtirish orqali ingliz tilini o‘rgatish samaradoriligini oshirish hamda o‘rganish jarayonida uchraydigan muammolar va ularning yechimlari haqida ma’lumotlar keltirilgan.

Mazkur maqolada XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston oʻlkasida sport jamiyatlarining shakllanishi, ularning ijtimoiy, madaniy va siyosiy hayotdagi oʻrni keng yoritilgan. Tadqiqot davomida arxiv hujjatlari, davriy matbuot manbalari va zamonaviy ilmiy tadqiqotlar tahlil qilinib, sport jamiyatlari nafaqat jismoniy tarbiya tizimining bir qismi, balki milliy uygʻonish va maʼrifatparvarlik harakatining muhim omili sifatida baholangan. Maqolada sport jamiyatlarining yoshlar tarbiyasiga, sogʻlom turmush tarzini shakllantirishga, ayollarni jamoat hayotiga jalb etishdagi oʻrni hamda fuqarolik jamiyati institutlari sifatida tutgan mavqei koʻrsatib berilgan. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, Turkiston tajribasi zamonaviy Oʻzbekiston sport siyosatining tarixiy ildizlarini tashkil etadi va bugungi kunda jismoniy tarbiya sohasida milliy anʼanalarni rivojlantirish uchun muhim manba hisoblanadi.

Ushbu maqolada mamlakatimizda ogʻir atletika sport turi boʻyicha murabbiylar malakasini oshirish tizimining dolzarbligi, mavjud muammolari va ularni bartaraf etishning nazariy-pedagogik asoslari tahlil qilinadi. Shuningdek, murabbiylik faoliyatida kasbiy tayyorgarlikni oshirishga qaratilgan innovatsion metodik yondashuvlar, eksperimental tadqiqotlar va ularning natijalari yoritilgan.