XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida Turkiston milliy maktablarida ta’lim va jismoniy tarbiya: tarixiy-pedagogik tahlil

Mualliflar

  • Abduraxim Xasanov
    Jismoniy tarbiya va sport bo‘yicha mutaxassislarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish instituti
  • Feruza Yusupxanova
    O‘zbekiston davlat sport akademiyasi

Annotasiya

Maqolada XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasidagi an’anaviy milliy maktablar, madrasalar, qorixonalar, daloilxonalar va otinbibi maktablarining ta’lim-tarbiyaviy faoliyati tarixiy-pedagogik hamda manbashunoslik nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Birlamchi va ikkilamchi tarixiy manbalar, O‘zbekiston Milliy arxivi hujjatlari, davriy matbuot materiallari va zamondoshlar qaydlari asosida ta’lim muassasalarining tashkiliy tuzilishi, o‘qitish usullari, kundalik tartibi, moddiy ta’minoti, qizlar ta’limi, axloqiy tarbiya va savodxonlik masalalari yoritiladi. Mustamlaka va sho‘ro davri adabiyotlarida uchraydigan biryoqlama baholar manbalarning yaratilish sharoiti va maqsadini hisobga olgan holda tanqidiy ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda maktabdagi jismoniy tarbiya bilan xalq jismoniy madaniyati tushunchalari farqlanadi: an’anaviy musulmon maktablarida jismoniy tarbiya alohida o‘quv fani sifatida shakllanmagan bo‘lsa-da, kurash, uloq-ko‘pkari, poyga, chavandozlik, dorbozlik, akrobatik mashqlar, harakatli o‘yinlar hamda harbiy-amaliy mashqlar mahalliy jamiyat hayotida muhim o‘rin egallagan. Maqola milliy maktablar va xalq jismoniy madaniyatining tarixiy o‘rnini ularning ijtimoiy funksiyalari, hududiy xilma-xilligi va institutsional cheklovlarini birgalikda baholash asosida ochib beradi.

Kalit so‘zlar:

milliy maktab madrasa qorixona daloilxona otinbibi maktabi savodxonlik axloqiy tarbiya jismoniy tarbiya xalq jismoniy madaniyati xalq o‘yinlari kurash, uloq-ko‘pkari

Bibliografik manbalar

Abdullaev, Y. (1960). Eski maktabda xat-savod o‘rgatish. O‘rta va oliy maktab.

Akyildiz, S. (2022). Traditional sports and games among Central Asia’s Turkic Muslim peoples, 1400 to 1850 AD: Training, hunting, and festivals. Vakanüvis – Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 7(2), 571–601. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1121265

Федеральная служба государственной статистики. (n.d.). Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 года. https://rosstat.gov.ru/free_doc/new_site/rosstat/smi/perepis-120.htm

Jalolov, T. (1980). O‘zbek shoiralari. G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti.

Кауфманский сборник: Изданный в память 25 лет, истекших со дня смерти покорителя и устроителя Туркестанского края генерал-адъютанта К. П. фон-Кауфмана I-го. (1910). Типо-литография Товарищества И. Н. Кушнерев и К°.

Khalid, A. (1998). The politics of Muslim cultural reform: Jadidism in Central Asia. University of California Press.

Лыкошин, Н. С. (1916). Полжизни в Туркестане: Очерки быта туземного населения. Товарищество В. А. Березовского.

Логофет, Д. Н. (1913). В горах и на равнинах Бухары: Очерки Средней Азии. Издание В. Березовского.

Миддендорф, А. Ф. (1882). Очерки Ферганской долины. Типография Императорской Академии наук.

Мухтаров, А. (1969). Дильшод и её место в истории общественной мысли таджикского народа в XIX – начале XX вв. Дониш.

Наливкин, В. П. (1916). Сведения о состоянии туземных медресе Сыр-Дарьинской области в 1890/91 учебном году. Типолитография Лахтина.

Остроумов, Н. П. (1908). Сарты: Этнографические материалы: Общий очерк (3-е изд., доп.). Типография газеты «Среднеазиатская жизнь».

Sagdullayev, A. S., & Eshov, B. J. (Eds.). (1997). O‘zbekiston tarixi. Universitet.

Samariddinov, A. (1997, August 19). Sayrob ziyoratgohi. Ishonch, № 27.

Семенов-Тян-Шанский, В. П. (Ред.). (1913). Россия. Полное географическое описание нашего отечества: Т. 19. Туркестанский край. Издание А. Ф. Девриена.

Shamsutdinov, R. T., & Rasulov, B. M. (1995). Turkiston maktab va madrasalari tarixi: XIX asr oxiri – XX asr boshlari. Meros.

Arxiv manbalari

O‘zbekiston Milliy arxivi. 282-fond, 1-ro‘yxat, 1586-hujjat, 104-varaq.

O‘zbekiston Milliy arxivi. I-1-fond, 1-ro‘yxat, 780-hujjat, 15, 20–23, 32–33, 120–123-varaqlar; 11-ro‘yxat, 1725-hujjat, 128-varaq.

O‘zbekiston Milliy arxivi. I-47-fond, 1-ro‘yxat, 926-hujjat, 105-varaq; 2191-hujjat, 37-varaq.

O‘zbekiston Milliy arxivi. I-2282-fond, 1-ro‘yxat, 163-hujjat, 288-varaq.

O‘zbekiston Milliy arxivi. 2412-fond, 1-ro‘yxat, 385-hujjat, 137-varaq.

Yuklashlar

Nashr qilingan

Qanday qilib iqtibos keltirish kerak

Xasanov, A., & Yusupxanova, F. (2026). XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida Turkiston milliy maktablarida ta’lim va jismoniy tarbiya: tarixiy-pedagogik tahlil. Sport Ilm-Fanining Dolzarb Muammolari, 4(2), 120–134. Retrieved from https://sport-science.uz/index.php/journal/article/view/351